Samorządy lokalne coraz częściej funkcjonują na granicy swojej finansowej wytrzymałości. O formalnych bankructwach gmin słyszymy rzadko, w praktyce jednak coraz częściej pojawia się zjawisko „cichej niewypłacalności”: budżet na papierze pozostaje zbilansowany, lecz narastają opóźnienia w płatnościach, odkładane są inwestycje, a jakość usług publicznych stopniowo się obniża.

W artykule analizowane są ryzyko niewypłacalności gmin oraz przyczyny tego, że mimo braku możliwości ogłoszenia upadłości coraz więcej jednostek samorządu terytorialnego działa na granicy stabilności finansowej. Samorządy realizują coraz szerszy katalog zadań, pozostając jednocześnie silnie uzależnione od transferów z budżetu państwa oraz dochodów z podatków lokalnych. Gdy środków brakuje, skutki niedofinansowania odczuwają zarówno mieszkańcy, jak i lokalne przedsiębiorstwa. W artykule dokonano także oceny reformy systemu dochodów JST wprowadzonej w 2024 r. Niewypłacalność rzadko ma jedną przyczynę, najczęściej stanowi wynik ryzyka inwestycyjnego, słabej gospodarki finansowej oraz odkładania trudnych decyzji. W państwach unitarnych, takich jak Polska, dodatkowym czynnikiem pozostaje ograniczona samodzielność samorządów oraz centralne regulacje zawężające zakres ich decyzyjności. Na sytuację finansową gmin wpływają również czynniki strukturalne: organizacja systemu samorządowego, konstrukcja finansów publicznych oraz limity zadłużenia. Artykuł przedstawia mechanizmy prowadzące do „ukrytej” niewypłacalności, jej przejawy w praktyce oraz główne determinanty tego zjawiska.

Link do artykułu.

Artykuł sfinansowany ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018–2030 PROO (Priorytet 4).